«Ο Πολιτικός σύμφωνα με τον Αριστοτέλη»  – Βασίλης Τσιάντος Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής

Ποιος είναι ο ρόλος του πολιτικού; Ένα διαχρονικό ερώτημα, όσο και επίκαιρο ερώτημα, στο οποίο έχουν δοθεί πολλές απαντήσεις από στοχαστές όλων των εποχών. Στο προηγούμενο κείμενο γράψαμε μερικές απόψεις του Πλάτωνα για τον πολιτικό. Στο κείμενο αυτό θα παρουσιάσουμε απόψεις του δεύτερου μεγάλου φιλοσόφου όλων των εποχών, του Αριστοτέλη. Είναι επίκαιρο διότι στην ελληνική κοινή γνώμη άρχισε να περνάει η άποψη ότι πολιτικός μπορεί να είναι ο οποιοσδήποτε, με πτυχίο και χωρίς πτυχίο, με γνώσεις και χωρίς γνώσεις, με ηθική υπόσταση και χωρίς ηθική υπόσταση. Να τονίσω μόνο στην αρχή ότι ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» γράφει ότι «η πολιτική εξουσία είναι εξουσία ελεύθερων και ίσων ανθρώπων». Δεν αναφέρεται πουθενά σε ωραίους και άσχημους, ούτε λέει ότι ο έχων την εξουσία είναι ανώτερος από τους υπόλοιπους πολίτες.

Πολύ σημαντική είναι η συνεισφορά του Αριστοτέλη στην πολιτική φιλοσοφία της αρχαιότητας. Ανέπτυξε στα έργα του μια ολοκληρωμένη θεωρία για την πόλη και τον πολιτικό («Πολιτικά, «Ηθικά Νικομάχεια», «Αθηναίων Πολιτεία»). Για τον Αριστοτέλη, η πολιτική δεν είναι απλώς πρακτική δραστηριότητα, αλλά συνδέεται άμεσα με την ηθική και την επιδίωξη του κοινού καλού.

Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό και πολιτικό ον. Αφού αναλύει στα «Πολιτικά» τον όρο «κοινωνία» καταλήγει ότι η σημαντικότερη κοινωνία είναι η πόλη. Στην εποχή μας η πόλη έχει αντικατασταθεί με το κράτος. Η πόλη, όπως και κάθε κοινωνία αποσκοπεί σε κάποιο αγαθό, το οποίο στην προκειμένη περίπτωση είναι η ευδαιμονία. Στη συνέχεια αναφέρει ότι «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον». Με τη διατύπωση αυτή τονίζει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει έξω από την κοινωνία, καθώς μόνο μέσα στην πόλη αναπτύσσει πλήρως τις δυνατότητές του.

Η πόλη, ωστόσο, δεν υπάρχει απλώς για την επιβίωση των ανθρώπων, αλλά για την επίτευξη της ευδαιμονίας, όπως αναφέραμε. Ειδικότερα, σημειώνει ότι «ἡ πόλις… τοῦ εὖ ζῆν ἕνεκεν ἐστίν». Επομένως, ο σκοπός της πολιτικής είναι η ευδαιμονία των πολιτών, γεγονός που καθιστά τον ρόλο του πολιτικού ιδιαίτερα σημαντικό.

Στη συνέχεια, ο φιλόσοφος διακρίνει τα ορθά πολιτεύματα από τις παρεκκλίσεις τους με βάση το συμφέρον που υπηρετούν. Όπως τονίζει, «τὰς μὲν ὀρθὰς πολιτείας… πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον βλέπουσιν». Ο σωστός πολιτικός, λοιπόν, οφείλει να ενεργεί προς όφελος του συνόλου και όχι να επιδιώκει προσωπικά ή ομαδικά συμφέροντα. Σε αυτό το σημείο αρχίζει η δυσκολία που αντιμετωπίζει η σημερινή κοινωνία, όχι μόνο η ελληνική, αλλά και άλλες (όπως Ουγγαρία, Βουλγαρία, κ.λπ.). Οι κυβερνώντες δεν ενεργούν προς όφελος του συνόλου, αλλά για το προσωπικό τους συμφέρον ή για μία μικρή μερίδα πολιτών (τους «εκλεκτούς», π.χ. κομματικά στελέχη) ή έστω για μία μεγαλύτερη μερίδα (τους δικούς μας ανθρώπους, δηλαδή του κόμματος, για να μας ξαναψηφίσουν). Αυτό δημιουργεί διαφθορά της οποίας το ηθικό και οικονομικό κόστος είναι μεγάλο. Οι νέοι δεν βλέπουν αξιοκρατικά κριτήρια στις επιλογές εργασίας, απογοητεύονται και αναχωρούν από την χώρα μας για άλλες χώρες, όπου συναντούν αξιοκρατία, σεβασμό και ικανοποιητικές οικονομικές απολαβές. Οι χώρες αυτές προφανώς έχουν αντιληφθεί τις απόψεις του Αριστοτέλη και των άλλων αρχαιοελλήνων στοχαστών, και κυβερνώνται με πιο αξιοκρατικά κριτήρια και προς όφελος του συνόλου. Για να έχουμε καλό μέλλον ως χώρα αυτό θα πρέπει να αλλάξει άμεσα. Όλοι θα πρέπει να δουλεύουμε για το κοινό καλό και το συμφέρον όλων. Η «προσωπική αντζέντα» δεν βοηθάει. Τα αποτελέσματά της είναι πρόσκαιρα. Αυτό φαίνεται και από την ένταση που υπάρχει σε μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Ζούμε σε εποχές που είναι ασυζητητί καλύτερες οικονομικά και τεχνολογικά από την δεκαετία του ’60, του ’70 και του ’80 και όμως η ψυχική ισορροπία μας δεν είναι σε καλό σημείο, ούτε το χαμόγελο βγαίνει εύκολα από τα χείλη μας. Άρα, κάτι βαθύτερο συμβαίνει. Ποιο είναι αυτό; Είναι δυνατόν μετά από δύο χιλιάδες χρόνια και πλέον να γυρίζουμε σε μία ατομικιστική αντιμετώπιση των πραγμάτων; Είναι δυνατόν να ισοδυναμεί η ευημερία του κάθε ατόμου με την ευημερία του συνόλου; Αν δηλαδή ο καθένας κοιτάει την πάρτη του υπάρχει περίπτωση το σύνολο να πηγαίνει καλά; Σε καμία περίπτωση. Το αντίστροφο όμως μπορεί να συμβεί. Εδώ εμπλέκονται τα απλά μαθηματικά και η θεωρία συνόλων. Τα έχει περιγράψει εξαιρετικά ο Περικλής στους λόγους του (όχι τον Επιτάφιο). Τα έχει αναλύσει επίσης ο Γάλλος φιλόσοφος Αλαίν Μπαντιού. Εμείς αδυνατούμε να αντιληφθούμε την έννοια της συνεπαγωγής και της ισοδυναμίας. Η «ατομική αντζέντα» θα είναι εις βάρος ακόμη και των παιδιών μας, διότι προέρχεται από μία εγωιστική αντίληψη των πραγμάτων. Ο εγωισμός όμως είναι θανάσιμος εχθρός εάν ξεφύγει από κάποια όρια. Δεν θα μας βοηθήσει να αντιληφθούμε πραγματικές δυσκολίες των παιδιών μας, των μαθητών και φοιτητών μας, των πολιτών, τους οποίους έχουμε ταχθεί και ορκιστεί να υπηρετούμε.

Παράλληλα, ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι απόψεις του Αριστοτέλη για τον πολίτη. Ο ορισμός του πολίτη σύμφωνα με τον Αριστοτέλη στα «Πολιτικά» είναι  ότι «πολίτης δ’ ἐστὶν ὁ μετέχων κρίσεως καὶ ἀρχῆς». Η συμμετοχή στα κοινά αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της πολιτικής ζωής, γεγονός που δείχνει ότι η πολιτική είναι συλλογική δραστηριότητα.

Στα «Ηθικά Νικομάχεια», ο Αριστοτέλης αναδεικνύει τη σημασία της πολιτικής ως ανώτερης επιστήμης, γράφοντας ότι «κυριωτάτη τῶν ἐπιστημῶν ἡ πολιτική». Η πολιτική, επομένως, καθορίζει τη λειτουργία της κοινωνίας και επηρεάζει όλες τις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες.

Επιπλέον, βασική αρετή του πολιτικού είναι η φρόνηση. Όπως αναφέρει, «ἔστιν ἄρα ἡ φρόνησις ἀληθὴς μετὰ λόγου πρακτική». Η φρόνηση επιτρέπει στον πολιτικό να λαμβάνει ορθές αποφάσεις σε πρακτικά ζητήματα, συνδυάζοντας τη λογική με την εμπειρία. Είναι σημαντικό να τονίσουμε εδώ ότι η φρόνηση είναι μία από τις αρετές, κατά τον Πλάτωνα, την οποία υιοθετεί και ο Αριστοτέλης. Άλλη αρετή είναι η δικαιοσύνη, την οποία επίσης πρέπει να διαθέτει ο πολιτικός. Οι αποφάσεις του πρέπει να είναι δίκαιες και όπου υπάρχουν διαφορετικά συμφέροντα στις διάφορες κοινωνικές ομάδες να βρίσκει την «μέση οδό» (πάντα κατά Αριστοτέλη, τον γεωμετρικό μέσο δηλαδή και όχι τον αριθμητικό).

Τέλος, ο Αριστοτέλης αποδίδει στον πολιτικό και παιδαγωγικό ρόλο. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι «ὁ νομοθέτης ποιεῖ τοὺς πολίτας ἀγαθούς». Μέσω των νόμων και της παιδείας, ο πολιτικός συμβάλλει στη διαμόρφωση ενάρετων πολιτών, γεγονός που αποτελεί βασική προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία της πόλης.

Τέλος, στην «Αθηναίων Πολιτεία» ορίζει ότι «ἡ πολιτεία τάξις τῶν ἀρχῶν ἐστίν», υπογραμμίζοντας ότι η οργάνωση της εξουσίας αποτελεί βασικό στοιχείο της πολιτικής ζωής.

Συνοψίζοντας, η σκέψη του Αριστοτέλη αναδεικνύει τον πολιτικό ως φορέα ευθύνης απέναντι στην κοινωνία. Ο πολιτικός οφείλει να υπηρετεί το κοινό καλό, να διαθέτει αρετή και να συμβάλλει στη διαμόρφωση ενάρετων πολιτών. Η πολιτική, σύμφωνα με τον φιλόσοφο, δεν περιορίζεται στη διαχείριση της εξουσίας, αλλά αποσκοπεί στην επίτευξη της ευδαιμονίας, καθιστώντας τον ρόλο του πολιτικού καθοριστικό για την ποιότητα της ανθρώπινης ζωής. Οι σημερινοί πολιτικοί μας έχουν πετύχει, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη;